THAM LUẬN:
BÀI THƠ ĐƯỜNG "TÔN PHU NHÂN QUY THỤC " VÀ CUỘC TRANH BIỆN
GIỮA TÔN THỌ TƯỜNG VÀ PHAN VĂN TRỊ.
HUY THANH
Tôn Thọ Tường và Phan văn Trị là hai danh sĩ, hai nhà
thơ lớn của nước ta sống vào thế kỷ thứ 18, 19 trong thời kỳ Pháp thuộc. Công bằng mà nói, theo tôi cả hai người đều có lý tưởng dân tộc nhưng
họ đã thể hiện bằng hai đường lối, hai cách khác nhau, thậm chí
chống đối nhau như hai kẻ thù không đội trời chung. Lịch sử cận đại kếtt
án Tôn thọ Tường theo gịặc Pháp, một thứ Việt Gian thời đại, còn Phan
văn Trị là chí sĩ yêu nước. Theo tôi quan điểm lịch sữ cận đại có cái
nhìn quá khe khắc về Tôn thọ Tường, bởi vì trong lịch sữ không phải
ai làm việc cho Pháp,cộng tác với Pháp đều là Việt Gian bán nước ,mà
trái lại, đó cũng có thể là một biện pháp tạm thời, cũng có một số trong
họ sau nầy đã nổi lên chống Pháp ( như Đội Cấn ). Nếu Tôn thọ Tường là
hạng người vong bản việt gian thì ông không dại gì mà làm những bài Thơ u
uất, bày tỏ nỗi lòng của mình khi làm việc cho Pháp gởi đến các sĩ
phu trước những đôi mắt của dò xét của mật thám Pháp. Biện chứng như
thế nên tôi mạnh dạn viết những nhận định về Tôn Thọ Tường không phải là
một lời biện hộ đúng sai, mà chỉ là một lời giải bày chua xót thay
cho ông, một người của lịch sử mà không đặt đúng vào vị trí của lịch
sử. Nói cách khác lời tôi phản biện cho ông có thể đi ngược lại
quan điểm lịch sử cận đại vốn đã méo mó ít nhiều. Cũng có thể những nhà
sữ học trước đây cũng có cái nhìn về Tôn Thọ Tường như tôi nên lúc đó
tại SaiGon có hai con đường Tôn thọ Tường và Phan văn Trị ở Sài
Gòn.
Tôn thọ Tường chủ trương phát triển đất nước dựa vào
khoa học, vào sức manh của nền dân chủ tư sản phương Tây để học hỏi, thay đổi tư tưởng, cách làm. Nhờ người Pháp giúp đỡ tổ chức hành
chánh, giáo dục nâng cao dân trí dân tộc. Nói chung, ông là nhà tư
tưởng dân chủ tiến bộ và cấp tiến.